Twierdza Osowiec

     Twierdza Osowiec jest to typowa twierdza zaporowa i została zbudowana przez Rosjan na polecenie cara Aleksandra II, na jedynej przeprawie przez bagna biebrzańskie, w celu ochrony przed atakiem wojsk niemieckich z Prus Wschodnich lub do ewentualnego przeprowadzenia kontrataku na kierunku Prus Wschodnich. Według projektów prace miały się już rozpocząć w 1874r. jednak z różnych powodów zostały opóźnione aż do 1882 roku. W tym czasie wykonano dokładne pomiary geodezyjne, wykupiono pod przymusem ziemię od chłopów oraz wytyczono położenie fortyfikacji w terenie.
    Zgodnie z projektem największy wysiłek został skupiony na pracach ziemnych w trakcie których zostało zmienione ukształtowanie terenu, wykopano wiele fos i kanałów oraz usypano wały ziemne. Mury twierdzy powstały tradycyjną metodą murarską z wypalanej pełnej cegły i zaprawy cementowo - wapiennej. Pierwotny plan zakładał że miał być tylko jeden fort zaporowy na południowym brzegu biebrzy (fort I) jednak pod koniec jego budowy stwierdzono że do działań obronnych potrzebne są dodatkowe forty czyli II, III i IV. W planie pojawił się również fort V którego już nie zbudowano, a jedynie wykonano umocnienia polowe. W 1909r. rozpoczęto modernizację twierdzy, wtedy powstały zespoły potężnych betonowych kaponier i pół-kaponier, betonowych ław strzeleckich i inne. twierdza miała uzyskać status twierdzy pierścieniowej, mogącej prowadzić obronę okrężną, niestety wybuch I Wojny Światowej przerwał ten proces. Twierdza składa się z czterech fortów: I Centralny, II Zarzeczny, III Szwecki i IV zwany Nowym. rdzeniem twierdzy był fort I połączony z fortem III a uzupełniał to fort II i IV.
    Chrzest bojowy twierdza przeszła w czasie I Wojny Światowej po przegranej bitwie Rosjan z Niemcami pod Tannenbergiem 8 Niemiecka Armia otrzymała rozkaz ścigania rozbitego przeciwnika i zdobycia Twierdzy Osowiec. Na początku września 1914r. Niemcy podeszli pod twierdzę i próbowali ją zdobyć przy użyciu ogromnej ilości dział jednak bez powodzenia. Kolejną próbę zdobycia twierdzy podjęto w lutym 1915r. również bez powodzenia. 6 sierpnia 1915r. Niemcy postanowili po raz 3 zdobyć twierdzę ale tym razem za pomocą gazów bojowych. Z chwilą gdy tylko wiatr powiał w kierunku twierdzy żołnierze niemieccy wypuścili chlor z trzydziestu baterii gazowych. W ciągu kilku minut utworzyła się ogromna chmura chloru szerokości kilku kilometrów która pchana wiatrem przeszła nad wszystkimi budowlami twierdzy zabijając prawie 2 tysiące żołnierzy rosyjskich, jednak z powodu zbyt szybkiego ataku Niemców na twierdzę również i oni ponieśli straty w wyniku zatrucia chlorem, zginęło około 1000 niemieckich żołnierzy. Pomimo tak dużych strat po stronie Rosjan twierdza nie została zdobyta i została dopiero ewakuowana w dniach 18-23.08.1915r. z powodu niekorzystnej sytuacji na wszystkich frontach i groźby okrążenia twierdzy. Oprócz ewakuacji twierdzy komendant otrzymał również rozkaz wysadzenia niektórych dzieł fortecznych. Po wycofaniu się Rosjan twierdza została obsadzona przez tysięczny garnizon niemiecki który pozostał tam do 1919r. W tym czasie Niemcy pilnowali lini kolejowej oraz pozyskiwali materiał budowlany z wysadzonych przez Rosjan budowli. W 1919 roku po zakończeniu I Wojny Światowej twierdza przeszła pod zarząd Wojska Polskiego. Do 1926r. twierdza nie posiadała stałego garnizonu, w 1927r. ulokowano tu żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza a rok później utworzono Batalion Szkolny KOP, który w roku 1930 został przekształcony w Centralną Szkołę Podoficerską KOP która istniała do 1939 roku.
   Po wybuchu II Wojny Światowej twierdza nie brała udziału w walce i została zajęta przez Niemców 14 września jednak wkrótce na mocy paktu Ribbentrop - Mołotow twierdza została przekazana ZSRR i pozostała w ich rękach do czerwca 1941r. kiedy Niemcy zaatakowali Związek Radziecki. W sierpniu 1944 roku realizując Plan Bagration dwie armie 2 frontu białoruskiego zajęły Forty znajdujące się na lewym brzegu Biebrzy. W rękach Niemców pozostał fort II Zarzeczny, a linię frontu stanowiła Biebrza. W styczniu 1945 roku zimowa ofensywa doprowadziła do wyparcia Niemców z rejonu Osowca.
    Po zakończeniu II Wojny Światowej twierdza przez osiem lat stała pusta co spowodowało grabież jej majątku i dopiero w 1953r. zapadła decyzja o powołaniu tutaj nowej jednostki wojskowej która istnieje do dzisiaj. W październiku 1998r. twierdza została wpisana do rejestru zabytków oraz staraniem Osowieckiego Towarzystwa Fortyfikacyjnego (OTF) zostało otwarte Muzeum Twierdzy Osowiec.