Twierdza Toruń

 


Fort I - Jan III Sobieski

    Fort zbudowany został w latach 1888-1892 i jest jedynym pruskim fortem pancernym. Fort pierwotnie nazywał się "Buchtafort" od nazwy wzgórza, na którym został zbudowany, jednak jeszcze w czasie budowy został zmieniony na "Feste König Wilhelm I". Głównym uzbrojeniem fortu były 4 potężne haubice kal. 210 mm zainstalowane w obrotowych kopułach pancernych. Załoga fortu liczyła łącznie 371 osób: 13 oficerów, 200 żołnierzy piechoty, 152 artylerzystów i 6 saperów, ulokowanych w koszarach szyjowych fortu. Po I wojnie światowej Twierdza znalazła się na terenie Polski, a fort otrzymał nazwę "Jan III Sobieski", do 1956r. znajdował się w rękach Wojska Polskiego a następnie był dzierżawiony na magazyn i winiarnie. W 1971 r. Fort I został wpisany do rejestru zabytków.


Fort II - Stefan Czarniecki

    Budowę fortu rozpoczęto w 1878 r. a ukończono w 1882r .otrzymał nazwę "I - von Bülow". Został zbudowany w oparciu o starszy projekt standardowego symetrycznego małego fortu głównego, zaprojektowanego dla Twierdzy Toruń w 1874 r. W czasie budowy dokonano licznych przeróbek i unowocześnień, co upodobniło konstrukcję fortu do późniejszych standardowych głównych fortów pruskich. Fort posiadał m.in. chodniki strzeleckie wraz ze strzelnicami w przeciwskarpie usytuowane naprzeciw trzech kaponier. Fort pierwotnie został wyposażony w 26 dział. Na początku XXw. fort został przebudowany, wzmocniono stropy stosując beton. Zniesiono wysokie trawersy zrównując je do wysokości wału głównego, przebudowano kaponierę czołową tworząc z niej kojec przeciwskarpy.


Fort III - Stanisław Jabłonowski

    Fort został zbudowany w 1888 r. i początkowo był schronem o nazwie "Stützpunkt". Fort miał za zadanie ochraniać linię kolejową przebiegającą tuż obok oraz dworzec kolejowy Toruń-Mokre (dziś Toruń Wschodni). W 1892 r. dokonano modernizacji fortu, wykopano fosę oraz stanowiska na działa polowe. Fort przeznaczony był dla jednej kompanii piechoty.


Fort IV - Stanisław Żółkiewski

    Fort IV wybudowano w latach 1879-1884 z cegły i betonu pierwotnie nosił nazwę "II - Yorck ". Jego zadaniem była obrona węzła kolejowego Toruń-Mokre i Toruń-Północ oraz obrona Torunia od strony północno wschodniej. W forcie stacjonował 1 batalion piechoty i 1 bateria artylerii. W latach 90-tych XIXw. fort przeszedł modernizację, wyposażono go w urządzenia techniczne, wzmocniono stropy betonem o grubości 1 metra oraz zwiększono warstwę ziemi nad nimi. W 1912r. zamontowano wentylację elektryczną. Po I wojnie Wojska pruskie opuszczając Toruń zdemontowały urządzenia artyleryjskie, przyrządy celownicze, drzwi i zasuwy pancerne oraz generatory zasilające instalację elektryczną, wentylacyjną i dzwonki alarmowe. Władze polskie przejęły fort w 1920 r. nadając mu nazwę Stanisław Żółkiewski, ale dopiero w 1923 r. zakwaterowano w nim batalion 63 pułku piechoty oraz przeprowadzono remont (położono nową instalację elektryczną, odnowiono tynk, pobielono ściany w pomieszczeniach koszarowych). W chwili obecnej fort przystosowany jest do ruchu turystycznego oraz odbywają się w nim różne imprezy i spotkania.


Fort V - Karol Chodkiewicz

    Fort został wzniesiony w latach 1878-1884 jako standardowy fort główny i nosił nazwę "III - Scharnhorst". W 1894 r. fort przeszedł modernizację: wzmocniono stropy betonem, uzupełniono roślinność maskującą. Kolejna modernizacja miała miejsce w latach 1911-1912, zabetonowano okna w pomieszczeniach technicznych, wzmocniono mury zewnętrzne, założono instalację elektryczną. W 1920 r. fort opuściły wojska pruskie zabierając ze sobą większość wyposażenia. Przez 2 lata obiekt stał niezagospodarowany i dopiero w 1922 r. została zakwaterowała w nim 1 kompania wartownicza warsztatów amunicyjnych a fort otrzymał nazwę "Karol Chodkiewicz". Od 1923r. stacjonowała tutaj kompania 63 toruńskiego pułku piechoty. Fort V od lat 20 jest własnością Wojska Polskiego, więc zachował się w bardzo dobrym stanie.


Fort VI - Jeremi Wiśniowiecki

    Obiekt został wybudowany. w latach 1889-1893 jako fort artyleryjski pośredni pod nazwą "IV a - Dohna", i został wyposażony w sześć dział. W latach 1911-1914 dokonano częściowej modernizacji fortu: zamontowano instalację elektryczną, wymieniono urządzenia elektryczne, zabetonowano okna w pomieszczeniach mieszkalnych oraz obsadzono roślinnością maskującą. W 1920 r. fort przejęło Wojsko Polskie, została nadana nazwa Jeremi Wiśniowiecki i stał się magazynem sprzętu saperskiego. Dobrze zachowały się elementy budowli urządzeń fortu takie jak: koszary nasady, poterny, klatki schodowe, schrony wałowe i punkty obserwacyjne oraz koszary główne fortu. Fort obecnie zajmuje Kurkowe Bractwo Strzeleckie.


Fort VII - Tadeusz Kościuszko

    Fort został zbudowany w latach 1879-1883, pierwotnie nazywał się "Friedrich der Grosse" i był budowany jako ostatni fort główny Twierdzy Toruń. Plany budowy zostały bardzo mocno zmodyfikowane m.in. przeniesiono prochownie z lewego barku do głównej poterny, zbudowano dwukondygnacyjne koszary szyjowe, zrezygnowano z rozbudowanych umocnień ziemnych. W latach 90 XIXw. fort został zmodernizowany: wzmocniono stropy betonem, w pomieszczeniach mieszkalnych zamontowano pancerne okiennice, zasadzono roślinność maskującą, w 1898r. założono instalację elektryczną, a w 1911 r. fort otoczono drutem kolczastym. Fort był wyposażony w 9 dział a jego załogę stanowił 1 batalion artylerii i 1 batalion piechoty. W 1920 roku zdewastowany fort trafił w ręce Wojska Polskiego, otrzymał nazwę "Tadeusz Kościuszko" i po prowizorycznym remoncie urządzono w nim szpital weneryczny a później magazyny oraz koszary. W latach 1939-40 w forcie było więzienie Gestapo dla obywateli polskich z Torunia. W 1976r. na terenie fortu znajdowała się izba pamięci, która w chwili obecnej jest już niedostępna.


Fort VIII - Kazimierz Wielki

    Fort VIII zbudowany został w latach 1888-1890 pod nazwą "IV b - Herzog Albrecht" jako artyleryjski fort pośredni o narysie trapezowym. W forcie stacjonowała 300 osobowa załoga z sześcioma działami. W 1893r. fort przeszedł modernizację w wyniku, czego otrzymał trzy pancerne wieżyczki obserwacyjne typu W.T90. W 1920r. fort znalazł się w granicach Polski, otrzymał nazwę Kazimierza Wielkiego oraz został zaadaptowany na koszary. W czasie II wojny światowej w forcie zrobiono więzienie śledcze przeznaczone dla ludności polskiej. Trafiło do niego wielu aresztowanych członków pierwszych polskich organizacji konspiracyjnych w Toruniu, z których kilkunastu zostało zamordowanych na terenie fortu. W późniejszym okresie wojny  z fortu zrobiono magazyn Luftwaffe. Bardzo dobrze zachowały się linie koszar, nasypy baterii skrzydłowych, schrony na wale oraz system umocnień ziemnych.


Fort IX - Bolesław Chrobry

    Fort IX powstał w latach 1882 -1884r. i nadano mu nazwę Zwischenfort IVc miał za zadanie ochraniać twierdzę od strony zachodniej. Pierwszy projekt zakładał, że będzie znacznie większych rozmiarów, zbliżony kształtem do fortu głównego, jednak jeszcze przed budową, bo w 1877r. projekt zmieniono na mniejszy i z mniejszym wyposażeniem. Zasięg jego dział sięgał do przyległych miejscowości Czerne Błota - Stary Toruń - Nieszawka. W 1894 r. dokonano modernizacji obiektu, wzmocniono stropy betonem o grubości 1 metra oraz zwiększono nasyp ziemi, w 1898 r. założono instalację wodociągową oraz elektryczną. W 1920 r. wycofujące się wojska pruskie zdemontowały wyposażenie fortu a po niewielkich naprawach i remontach stał się siedzibą Okręgowego Szpitala Koni i tymczasowo szkołą podkuwaczy koni. W 1971r. Fort IX wpisano do rejestru zabytków.


Fort X - Bateria Nadbrzeżna

    Fort został wzniesiony w latach 1889-92 i otrzymał nazwę "Batterie Griinthalmühle". Jego głównym celem była obrona doliny Wisły oraz linii kolejowej do Bydgoszczy. Wyposażenie stanowiło sześć dział artyleryjskich kalibru 12cm oraz 80 osób załogi.


Fort XI - Stefan Batory

    Fort XI został zbudowany w latach 1877-1884 pod nazwą "V - Grosser Kurfürst" jako standardowy główny fort artyleryjski. Załoga Fortu liczyła 650 artylerzystów i jeden batalion piechoty oraz 20 dział położonych na otwartych stanowiskach o zasięgu do Cierpic i Gniewkowa. W 1894 roku fort przeszedł modernizację: wzmocniono stropy betonem, uzupełniono roślinność maskującą, podwyższono wały. W czasie kolejnej modernizacji w 1911r. cały fort otoczono drutem kolczastym. W 1922r. fort przejęło Wojsko Polskie i po powierzchownym remoncie wykorzystywało go jako czasowe kwatery dla wojska w szczególności dla artylerzystów uczestniczących w ćwiczeniach na poligonie toruńskim. W czasie II Wojny Światowej w forcie utworzono obóz dla jeńców brytyjskich pod nazwą "Stalag XX A", którzy pracowali przymusowo przy rozbudowie dworca Toruń Kluczyki.


Fort XII - Władysław Jagiełło

    Fort został zbudowany w latach 1889-1893 i pierwotnie nazywał się "Va - Urlich von Jungingen". Otoczono go suchą fosą oraz wałami ziemnymi, a załogę stanowiła 1 kompania piechoty. Niedługo po skończeniu budowy fort przeszedł modernizację: podwyższono wały oraz wzmocniono stropy betonem. W 1908r. po raz pierwszy w Twierdzy Toruńskiej fort otoczono drutem kolczastym pod napięciem. W 1911r. eksperymentalnie wysadzono część murów zewnętrznych a w roku następnym częściowo je odbudowano. W 1920 r. wycofujące się wojsko niemieckie uszkodziło instalację telegraficzną i telefoniczną oraz zdemontowało wyposażenie fortu, po przejęciu przez Wojsko Polskie otrzymał nazwę Władysław Jagiełło i od 1922r. kwaterowano w nim żołnierzy uczestniczących w ćwiczeniach na poligonie. W 1941r. czasowo przetrzymywano tutaj żołnierzy radzieckich, których następnie przeniesiono do obozu w Glinkach.


Fort XIII - Karol Kniaziewicz

    Fort został zbudowany w latach 1882-1885 z cegły i betonu na planie pięciokąta jako główny fort artyleryjski pod nazwą "VI Winrich von Kniprode". Od roku 1894 fort przeszedł szereg modernizacji i tak w 1894r. m.in. wzmocniono stropy betonem, powiększono nasypy ziemi, uzupełniono roślinność maskującą w 1911r. fort otoczono drutem kolczastym. W 1912r. założono instalację elektryczną oraz zwiększono grubość murów zewnętrznych o 1,5 metra, w 1914r zamurowano większość okien. W 1920r. odchodzące wojsko pruskie zdemontowało większość wyposażenia fortu oraz zdewastowało obiekt. Po przejęciu fortu przez Wojsko Polskie obiekt otrzymał nazwę "Karol Kniaziewicz"  i stał się miejscem przetrzymywania internowanych Rosjan z armii Wrangla. Od 1922r. w forcie były koszary dla piechoty oraz artylerii przyjeżdżających na ćwiczenia na toruński poligon. W latach 1922-24 fort przeszedł remont generalny m.in. naprawiono instalację elektryczną oraz przebito zamurowane okna. W 1939 w forcie mieściło się stanowisko dowodzenia Armii Pomorze, co stało się przyczyną zbombardowania go przez wojska hitlerowskie. W 1941r fort stał się miejscem przetrzymywania jeńców polskich a następnie części jeńców brytyjskich osadzonych w Stalagu XXA.


Fort XIV - Józef Bem

    Fort został wybudowany w latach 1888-1892 z cegły i betonu na planie pięciokąta pod nazwą "VIa Hermann Balk" i bronił południowej części Torunia. Fort otoczony został mokrą fosą i płotem fortecznym a jego ogień z dział sięgał miejscowości Brzoza. W przeciwieństwie do innych fortów Torunia nie przeszedł żadnej większej modernizacji i od powstania aż do wybuchu II Wojny Światowej służył jako skład amunicji (najpierw Niemiecki potem Polski). W czasie wojny został przekształcony na szpital dla jeńców z krajów zachodnich.


Fort XV - Jan Henryk Dąbrowski

    Fort został zbudowany w latach 1882-1884 z cegły i betonu jako główny fort artyleryjski z 12 otwartymi stanowiskami artyleryjskimi pod nazwą "VII Hermann von Salza". W forcie stacjonowała 1 bateria artylerii i 1 batalion piechoty. W 1894r. fort został poddany modernizacji, wzmocniono stropy betonem oraz obsadzono roślinnością maskującą. Po przejęciu przez wojsko otrzymał nazwę "Jan Henryk Dąbrowski". W latach 1920-1922 był czasowym miejscem internowania żołnierzy rosyjskich z armii Wrangla.


Powrót